יום ראשון, פברואר 26, 2006

צדקתך כהררי קל, משפטיך תהום רבה

די וואָך שבת בייַ מנחה, די צייַט וואָס צדיקים פּראַווען רעווא דרעווין און די טשולענט ווערט מגולגל אין רוחות ונשימות, בּין איך הקטן געוועהן פאַרנימען מיט א חשבון הנפש. וועט עץ מיינען אַז דאָס האָט זיך גענומען ווייַל עס איז די לעצטע וואָך פון שובבי"ם, ניין זאָג איך אייַך. אפשר האָט מייַן זון נישט געקענט די דאַלעת שומרים אָדער די איינצעלהייטן פון די אויער-געבאָרעכץ, נישט וועגן דעם. קען זייַן ווייַל אין טייל ערטער הייבט מען שוין אָהן זונגען שושנת-יעקב, און פּורים—איינער פון די זיבעציק גמר החותמס—איז שוין אחר כותלינו, אויך נישט דערפאַר. האָב איך אפשר דאַן געהערט די טעגליכע בת קול יוצאת מהר חורב? בּיי מיר הערט זיך עס שוין הייַנט אזוי ווי די בּרוך שם כבוד מלכותו פון מוצאי יום כיפּור. אלא מאי, עס האָט צו מיר פּאַסירט אַ זאַך וואָס רוב וואָלטן דערפון נישט געמאַכט קיין האָ-האַ; פאַר מיר האָט דאָס אָבער געהאַט אַ טיפער אייַנדרוק.

רייַבט אייַך נאָכנישט די הענט, פאַרגלאַנצט אייַך נאָכנישט די אויגן, און הייבט נאָכנישט אויף אייער שטימעס. לאָזט איבער אָט די זיגרייכישע אויסדרוקן פאַר ווען די אידן-פייַנט נעמען אייַן אַ מפּלה. די חכמים זאָגן אונז אַז אפילו די דינערן און די בליצען זענען באַשאַפען געוואָרן בּלויז פאַר איין ציל: אויסצוגראָדן די קרומקייטען פון אַ מענטשנ'ס האַרץ. אַ קרומע וועג גראָד צו מאַכען קרומקייטן, און קען זיין אַז טאַקע דערפאַר זענען אונזערע הערצער אזוי פאַרקנייטשט.

אָבער, מייַנע טייערע פרייַנט, ווי איר ווייסט איז דער פאַרגאַנגענעם שבת נאָכמיטאָג געוועהן קיין דינער און קיין בליץ. וואָס יאָ? אַ מכת אגרוף. אין די צייט וואָס די גאַנצע שוהל אַרום מיך איז געוועהן אייַנגעהילט אין א שטילשווייַגעניש—שטייענדיק אויף קרוז-קאַנטראָל בייַ ועל מנוחתם יקדישו את שמיך—האָב איך געפילט אַ שטאַרקע פויסט אויף מיין לינקע בריסט. פאַרציטערט ווי אַ מאַמע אויף דעם געבּורט'ס שטיין האָב איך מיך ערוועקט פון מייַן בהָקיצדיקען חלום ווען אויף מייַנע צוויי זייַטען שטייען מייַנע שכנים כאַפּענדיק וואָס דאָ איז פאָהרגעקומען. פאַרגולמטערהייט האָב איך זיך געקלאַפט סלח לנו אינמיטען פון שבּתדיקע מנחה. פאַר איך האָב נאָך געקענט אויפמאַכען מייַן פויסט, האָב איך זיך ווי אַ 'ני-דשזערק' ריאַקציע גענומען קראַצן אויף דעם געשלאָגענעם אָרט, און איך האָב זיך גענומען ווי אונטער די אייַנפלוס פון אַ 'ריפלעקס' זיך פלוקען פלעקן אויף מייַן געבלימטע בעקיטשע. איך האָב פּרובירט מערב צו זיין די שטן, און אויך מייַנע שכנים, אָבער אָהן ערפאָלג. אַפילו נישט טראַכטענדיק לאָזט זיך אַ איד'ס סלח לנו הערן, נאָך דערצו ווען עס איז ווי א בלינצע אינמיטען כּורעים פאַלן.

עס איז געוועהן מער קאַמיש ווי טראַגיש; א רייע דערצו איז געוועהן מייַן לינק-זייַטיקע שכן—א שוואַרץ גלעזערדיקען חאַניאָק—וואָס בשעת זיך בייגן די קניען צו מודים האָט ער געהאַט א גרויסן שמייכל אויסגעגאָסן אויפ'ן פּנים זייַנס. די דורכפאַל אַליין, וואָלט איך נאָך געקענט אַראָפּשלינגען. די בושה אויך. מיט די שולד געפילן וואָלט איך מיך אויך געקענט ספּראַווען; וויאַזוי דען לעב איך פון איין טאָג צו די נעקסטע. אָבער עפּעס א קליין קעלעכעל האָב איך געהערט פון די סעקונדע צווישען דעם כי חטאנו און דעם כי פשענו, וואָס איז אַלץ ווי אַ מינוט העכער געוואָרן.

דאָס איז געוועהן די ערשטע מאָל וואָס איך האָב קלאָר פאַרשטאַנען דעם כאילו טובל ושרץ בידו. ווי די הלכה ווייַזט אָהן האָב איך צוגעענדיקט די בּרכת סלח לנו און נאָר דערנאָך זיך געקערט צו אתה אחד. צו דאַווענען אתה חונן, השיבינו, און סלח לנו בּיז צום זעץ, איז נישט געוועהן קיין פּראָבלעם; איך האָב דאָך נישט אַפילו געוויסט אַז די וועטער טראַסקען זיך פון מייַן מויל. אָבּער פון מחל לנו מלכינו בּיז נאָך דעם בּרכה חנון המרבה לסלח איז געוועהן א גיהינום. דאָ בעט איך זיך מחל לנו מלכינו כי פשענו, און געוואַלד עס איז די הייליגסטע פון אַלע הייליגע שבת בּיי מנחה.

איך קען מיך פאָרשטעלן די פּנים פון פיהל ליינער, קרומענדיק מיט די נאָז און אָפּמאַכענדיק אַז איך בּין נישט ווערט די געשריבענעם וואָרט. מ'קען שוין מיינען, אַזאַ ערשיינונג האָט שוין מן הסתם יעדע בייגעוואוינט. און פאַר די וואָס נישט, איז עס זיי שוין זיכער אייַנגעפאַלן. חאָטש האָט יעדער איד שבת בייַ השם שפתי תפתח די שרעק פון געפּאַקט ווערן זיך קלאַפּענדיק סלח לנו. וואָס איז דען די געטימעל? די ענטפער אויף דעם איז אַז דאָס גופא טוט מיר פּייַניקען.

איך רעד מיך נישט אייַן אַז די אַלע וואָס מאַכען דורך די שבּתדיקע תפילות בשלום האָבן אינזינען וואָס זייערע ליפּען שעפשען. זענען דען די שבתדיקע עסנוואַרג מסוגל אויף מויל און האַרץ קאָאָרדינאַציע? ווען עס קומט צום דאַווענען גלייב איך אַז אַזוי ווי עס וואָכענט זיך אַזוי אויך שבּתט זיך. איין אינטערשיד איז יאָ דאָ, שבת זענען די שמונה עשרהדיקע טראַכטונגען ווייניקער בכמות אָבּער מער באיכות. דאָס הייסט, די תפילות זענען קערצער אָבער לויטער ווייַל דער מענטש איז נישט פאַרנומען—עס זענען נישט דאָ די פּאַלם-פילאָטס, די סעל-פאונס, און די בּלויע ציינער. שטעלט זיך די פראַגע וואָס האַלט דען צירוק דער מענטש וואָס איז פּראָגראַמירט אַז בערך אַ האַלבער מינוט נאָך דער ערשטען בּיק געט ער זיך אַ צווייטער בּיק און בּערך אַ דריי-פערטל מינוט דערויף צוויי רעכט-האַנטיקע פויסטליכע זעצעס אויף זייַן לינקע בּריסט, פון זיך פאַרמייַדען אויף שבּת פון אָט דער געווענדליכען שטייגער?

אין מייַן חשבּון הנפש, פראָבירענדיק צו דערגיין וואָס דער העכער ווערענדיקע אינערליכע שטימע איז, האָב איך פאַרשטאַנען וויאַזוי דאָס אַרבעט. אין די וואָכן איז די מענטש טאַקע פּראָגראַמירט אַזוי ווי אויבען דערמאַנט. אַפילו אָהנע באַוווּסזײַן (סאָבּקאַנטשעס) געשעהן די אַלע אַקציעס, אַזוי ווי אַ זייגער דרייט זיך. געט אייַך נאָר אַ קוק אַרום אין בית המדרש. פונעם רבי ביז די צדקה-פושקע גייער, אַלעס אויף די זעלבע סיסטעם. די מענטש'ס האַרד-דרייוו קען אָבער פאַרנעמען אַן ענדערונג צו דעם פראָגראַם, ושבת שמה. אין דעם סאָבּקאַנטשעס ווייסט דער מענטש אַז ווען זייַנע צוויי פיס ווערן ווי איינס אין ער שטייט אַרום גענומען מיט ווייַס פאַרטישטעכטע טישן וואָס אויף דעם ליגן אַלע ערליי בּלעטער, קינדער מיט צוקער-וואַסער געמאַכטע פּיאות טאַנצען אַרום, די זילבערנע עטרות בּליטשקען עם אין אויגען, אין דער טלית גליטשט זיך פין זייַנע פּלייצעס, דאַרף ער זיך אפשטעלן ווען ער האַלט ביי די ווערטער 'כי חטאנו' כדי נישט געשלאָגן צו ווערן. פאַרשטייט זיך אַז שטילער הייט פאַרענדיקט ער די ברכה אין פאָרט פון דאָרט אַרייַן צום עקזיט וואָס פירט עם אריין צירוק צום שבּתדיקע שמונה עשרה. דאָס אז ער קומט אָהן אַהין אינמטיטן שבת קודש איז צווישן עם אין זייַן קויפער, אויב איז ער נישט פאָרזיכטיג איז עס שוין א שאַלה פון פאַרנאַכלעסיקייט.

טאַקע דער פאַרנאַכלעסיקייט האָט מיך געגעסן דאָס געזונט. נישט ווייַל איך בין פּערפעקט נאָר איך האָב געפאָרכט אַז מייַן סאָבּקאַנטשעס פּונטעלע איד האָט זיך פאַרלאָשן. איך האָב געפילט ווי אַ טראָדשזען-האָרס ווירוס האָט זיך אַריינגעכאַפּט אין מיין סיסטעם. די שטן האָט אַרייַן געשמוגעלט ספּיי-ווער. אָבער נישט סתם פּחים קטנים, נאָר פון די סאָרט וואָס מאַכט אָהן אַן ערנסטע גליטש אין די סיסטעם. איך האָב מיך ניטאַמאָל געקענט בּאַרואיגן אַז הער אויס ס'איז דאָך חטא ושנה—ניין עס איז שוין א לאַנגע צייַט נישט געשעהן. אויף עבירות—זדונות און שגגות—וואָס איך טו, בין איך טאַקע פאַראַנטוואָרטליך. אָבּער אויף די מעכאַנישע רירונגען פון מייַן גוף בשעת שמונה עשרה איז דאָך די פּונטעלע איד אויפן וואַך.

פון די ווינקעל פון מייַן אויג זעה איך ווי די לאַנגע שורה מענטשן שטייען שוין מיט די בּילקעס אין די בּיזעם קעשענעס זיך גרייטענדיק צו נטילת ידים, און די שמש דערלאַנגט צום טיש געשניטענע געפילטע פיש צושטאָכן מיט טוט-פּיקס. אַ נקמה אין די צדיקים מגולגלים. איך ווינדער מיך אָבּער ווייַטער, האָב איך אפשר געגעסן עפּעס וואָס האָט פאַרקלעמט מיין האַרץ, געליינט עפּעס וואָס האָט פאַרשטאָפּט מיין קאָפּ, אָדער אפשר האָט מייַן נשמה גאָר באַקומען אַ קנייטש וואָס נאָר אַזאַ דערמאַנונג קען אויסגראָדען.

די בּעל תפלה שרייט אויס צדקתך און איך קלער צו מיך: צדקתך דייַן גענאַדעס זענען טאַקע אַזוי ווי בערג; משפטיך, אָבער דיינע געריכטן זענען אַזוי ווי די אָפּגרינדען. די צד השווה צווישען זיי איז אַז אדם ובהמה טוט די באַשעפער העלפן. למעשה האָב איך אַרייַנגעכאַפּט א סלח לנו, און טאָמער איז די ערשטע האַלב, אַרייַנגערעכנט די זעצעס, געוועהן שווער, איז די צווייטער העלפט צוענדיגענדיק די בּרכה געוועהן כזיווגו של אדם. נו איז דאָך לפום צערא אגרא. מיט דעם מחשבה האָב איך מיך געשטעלט פון אונטער די לעצטער אין די נטילת ידים רייע אָהנקומענדיק צו אַ קאַסטן לער פון בּילקעס.

יום שבת, פברואר 18, 2006

אַ בּאַשיידענע דאַנק

אויף דעם פרייטאג-צו-נאַכטסיקער נוסח וויל איך דאָ אָנגעבן אַ דאַנק פאַר די אַלע וואָס טיען אַהער לינקן און אויך פאַר אַלע וואָס וועלן אין דעם צוקונפט אַהער פיערן די סטאַדעס אידיש ליינער.

און עס זאָל זיין באַוויליקט אַז מיר אַלע זאָלען טרעפן חן און אויך שכל טוב אין די אויגן פון גָ-ט און לייַט.

יום רביעי, פברואר 15, 2006

שלא עשני גוי?

קאַווע מיט קאָצקע צוקער
לקח מיט אַ גלעזעל ליקער
טראָפּענדע פּיאות
ליינענדיג די פלייערס
כאַפּ איך מיך צי צו א קופּקע
פאַרענדיגענדיק מייַן ערשטן פּוּפּקע

שלא עשני גוי

אַ מנין איז שוין נישט פאַרהאַן
איך פיהר מייַן אייגען באַן
עטרות אויבען און אונטען ביידע
פאַרגרינגער איך זיך די מלאכה כבידה
אַוועק איך וואַרף די שאָלעכץ עסן נאָר די פּרי
פּסוקי דזמרה אויסצולאָזן איז דאָך נישט קייַן עבירה

שלא עשני גוי

אַהאַה, נאָ, עההה, נו, הייב איך אויף דעם סעל
פּטור ווערן פון די ווייַב שנעל
זיצענדיק אין קפה-הויז איז נמנו וגמרו
אַז אל תרבה שיחה איז באשתו אמרו
ווען בייַ פּת שחרית, עה, פּת צהרים
טו איך נאָך גרעפּצן פון דעם שחריתדיקען לחיים

שלא עשני גוי

אַרבעטן קען איך נישט גייין
איך וועל זייַן איינער אַליין
איך טראָג פון די ריפּסענע חאַלאַטן
די בגד וואָס באַהאַלט די אַלע שאַרלאַטן
צו דעם אויך שוואַרצע זאָקן
אידישקייט מיט הויכע גלאָקן

שלא עשני גוי

דריי איך מיך אין גאַס
טריקען אָדער נאַס
טאָרבאַנס, שפּיצלעך, שייטלען
געפאַנגן אין די שטן'ס קייטלען
ער טוט נישט דיסקרימענאַטירן
צווישן לאַפּיטוטן און אנפּין זעירין

שלא עשני גוי

דער גאַנצע אַראַנזשירונג
און איר צוגעהערענדע צירונג
ברויך איך ווי אייַן אף-על-גב
ניטאַמאָל מעג איך טון דעם דף
פון דעם אַמאָליקע האַקן שויבען
טוט מען מיך אויך באַרויבען
צו פאַר דעם זאָג איך

שלא עשני גוי?

די זייגער איז קוים דריי
די קינדער פון חדר שוין פריי
עס וועט נישט זיין פּלאָימדיק
פאַר זיי צו זעהן די טאַטע גיין ליידיק
איך כאַפּ מיך אריבער אין טעאַטער
צו זייַן פון די היים ווי ווייַטער

שלא עשני גוי

פּאַפּקארן געפּוטערט
יושבי חושך פאַרפינסטערט
געקליבן אייַן אַקציע פילם גלייַך
ווייַל איך פאַרשטיי נישט די לאַנד'ס שפּראַך
אויסגעשאָקלט די בילעט פון די שיפע טאַשן
אַוועקגעוואָרפן די קוקא-קולאַ פלאַשן

שלא עשני גוי

אינדערהיים אין צייַט פאַר וועטשערע
אַן אַנדערע מענטש פאַר מייַן טשערעדע
אין קאָפ ליגט מיך נאָך די אַקציע-העלד
די קינדערלאך לעבן אין א צווייטען וועלט
העלדיש איז די צדיק—גלויבונג פון קינדהייט
אין די עלטער וועלן זיי אפשר יאָ וויסען די וואָרהייט

שלא עשני גוי

די חתן א שטרייַמעל, די כלה א ווייסע קלייד
בייַנאכט אַ חתונה וואָס איז דען די פרייד
שתי שערות איז נישט פאַרהאַן
קוים אַ בחור שוין א מאַן
נאָכנישט אַרויס פון די ווינדלעך
מ'טאַנצט אָהנע קעפּ ווי הינדלעך

שלא עשני גוי

מ'האָפּקעט און שפּרינגט
עס שפּילט מוזיק און מ'זינגט
נאָך איינעם אַרייַן גענעַרט אין זאַק
אויף די קאָפּ א האַק
די סיסטעם האט נאָכנישט באַנקראָטירט
דער פעלזן פויסט דערעגירט

שלא עשני גוי

על משכבי בלילה זיך געלייגט האַלב פיר
אין מייַנע געדאַנקען איך שפּאַציר
דען האָב איך צו דעם אַבאָנירט?
אידישקייט איז אין געפענג
בייַ די חסידים צווישן עגדיסן און שלענג
פאַר פיהל איז עס אַ לאַגער פון אומברענגונג
פאַר אַנדערע אַ לעבנסוויכטיגע אָפהענגונג

פאַר מיר קומט שוין אָט אַ נייע טאָג
ווען עס וועט זיך איבער שפּילען די זעלביקע פּלאָג

און די פראַגע טוט מיך מוטשען
צו ברויך איך בענטשן
שלא עשני גוי?

און אזוי טוען מיינע ליפען שעפּטשען
ביז בקול רעש גדול טו איך ריטשען
שעשני חסיד!

יום שלישי, פברואר 14, 2006

איבער שניי און בויגענעס

ווען וואָלט מייַן וואָרט געווירקט וואָלט איך געצה'ט אַז ווען עס דאַרף קומען אַ גרויסע שניי זאָל קומען א רעגן-בויגן במקום. אפשר וואָלט די בויגן נישט געוועהן אזוי פיהל-פאַרביג אָדער רונדיג, אַ בליזערד איז פאָרט נישט קייַן מַבול. אינטרעסאַנט אַז די מעטעפאָר פאַר די שניי איז נותן שלג כצָמר, אין מייַנע אויגן איז עס ענדערש כסַפַּחַת, אָדער אפשר גאָר ווי אַ טכויר—ס'שטינקט אָהן און פּיצט אָפּ. אונז בלייַבן אָבער איבער זיך מוטשען פּטור צו ווערן פון די געמויזעכץ.

וואָק איך הייַנט אין די גאַס און איך זעה אַז צווישען צוויי הייַזער איז פאַרהאַן אַזוי אמתיים רחבה ווי די שניי איז נישט געשאַרט. אין וויליאַמסבורג וואָלט מען שוין פון אַזאַ לאַט געמאַכט אַ ביציקיל-גאַראַזש און פאַרדינגען פאַר עובר לסוחרדיגע פרייַזן. שטיי איך דאָרט און וווּנדער מיך, די גאַס איז אַזוי שיין געשאַרט מימין ומשמאל דער איין פיס שניי האָט נישט איינער פון די צוויי שאַרערס זיך געקענט מתנדב זייַן און געבן אַ שאַר? זעהט אויס אז זיי גייען ביידע מיט די שיטה פון שלי שלי ושלך שלך. זיי פארענטפערן זיכער נישט די פראַגע "וועלכע איז דער חסיד."

יום רביעי, פברואר 08, 2006


ווי טרעפט מען הייַנט אַזאַ כָשר'ע חַזיר פיסעל


עס איז מיר לעצטנס אויסגעקומען צו באזוכען אין ארץ ישראל. מערקווירדיק איז די אויסערגעוונליכע פאַרגעניגן וואָס אַלע עולי רגלים האָבן בייַם אָפשטאַטן אַ באַזוך אין דעם אויסדערוועלטן לאַנד. די נוטראַלע, עמך אידן ווייַל עס איז אייַן ארץ הקודש. די פרייע ווייַל עס איז ארץ מולדתם. די סאַטמארע ווייַל עס איז מים גנובים. די פּאָפּאָנע ווייַל די סאַטמארע האָבן אַ פאַרגעניגן. די קַנָאים און להבדיל די מוסלעמענער ווייַל דאָרט קען מען שלאַכטן אונטער אַ רעכטפולען שלייער. די קריסטן ווייַל בית לחם געפונט זיך דאָרט. און אַזוי ווייַטער, מחוטב עציך עד שואב ממיך.

דאָס מאָל בין איך נישט געפאָרן אויף א פאַרגעניגן-רייזע, נאָר מייַנע געשעפטן האָבן מיר אַהין געריפען. איך פּראָביר ווי ווייַט מעגליך נישט צו לאָזן פאַרגעניגן זיך אויסמישן מיט געשעפטן, פאַרוואָס דאָס איז נישט אַזוי האַרב וי פלייש מיט מילעך אָדער א פערד מיט א קי האָב איך נישט קיין רשות אַרייַנצוקלערן, אָבּער מה יעַשה הבן שלא יֶחטא, אַמאָל האָט מען פון זיך מיטשען אויך א פארגעניגען.

בייַ נעילת שעַר פון א זיצונג, עס איז שוין פָנָה יום, קוק איך אָן דער מיט וועם איך האָב מיך געטראָפן, יָאִיר, און ער קערט מיך צירוק דעם זעלבען בליק. עס איז דער סאָרט בליק וואס מען זעהט אויף די געזיכטער צווישען מנחה מיט מעריב אום תשעה בּאב. הונגעריג ווי אַ בּער, לער ווי אַ פאַס, טרויעריק איבּער די חורבן אבער פרייליך אַז די טָנית איז שוין פַאראיבּער, מער נישט אויף דער ערד אָבּער נאָכאַלץ מיט שטאָפ-שיך. נישט אַהער און נישט אַהין. איך געבּ א קוק אויף די זייגער און איך טו מיך אונטערמורמלען די חשבּון ווי לאַנג עס וועט מיך דוירען אָהנצוקומען צו מייַן האָטעל און ירושלים.

ווי עס פּאַסט זיך פאַר אייַן אייניקעל פון אונזער פאָטער אברהם, לאַדענט מיך יָאִיר אויף וועטשערע צו עם אַהיים. איך שפּרינג אַרויף אויף דעם זעלבן וואַגאָן און זאָג קאַטעגאָריש אָפּ. נישט ווייַל איך בין נישט געוועהן הונגעריק, נאָר פָּשוט ווייַל אַזוי פירט מען זיך. פאַרוואָס דאָס איז די הלכה, האָב איך נאָכנישט אַרויסגעדרינגען. בייַם צו שיקן צום דאַווען-ברעט קען מען ענטפערן אַז מען דאַרף אָפּזאָגן אַז עס זאָל נישט אויסזעהן ווי א יוהַראָ. ווי איז אָבער פאַרהאַן גרויסהאַלטונג ווען גייט מען אויף געסטעריי? אַ כלַל, אָהנקומענדיק צו יָאִיר'ס היים הייבט זיך אָן אַ דאָ לדאָ נַקשָן. ווער ווייסט צו היט ער בכלל כּשר'ס. ואם תמצא לומר אַז יאָ, האַלט ער דאָך נישט מייַנע חומרות. כבדהו ווייל ער טראָגט טאַקע אַ יאַרמולקע, וחשדהו ווייַל אונז האָט מען דאָך ערצויגן נישט צו פאַרטרויען איינער וואָס איז פון אונז אַנדערש. אָבער וואָס טוט מען נישט מזכה צו זייַן אַ איד.

מייַנע קווענקלנישען האָבן זיך אַרויסגעשטעלט צו זייַן פּיסט און לעהר, געוויס אין קאָנטראַסט צו אַ היימישע איראַעלישען מאָלצייט.

נאָך בּרכת המזון זענען מיר ארייַן און אַ לענגערע שמועס. מען האָט גערעדט על דאָ ועל האָ, היסטאָריע, השקפה, און פּאָליטיק. יָאִיר, די פאמיליע זייַנע, און איך זענען געזעסען און וואַרעמע תל אביב, אָבער מצודתינו איז געוועהן פרוסָה ביז קאַלטן מאָסקעווע. יָאִיר'ס פרוי אַ מאָסקעווע געבוירענע איז אָפגעשטיגן קייַן ארץ ישראל ווען זי איז אַלט געוועהן עטליכע דרייַסיק יאָר. זי האט געהאַט איר גורל פון געראַנגלען מיט אידישקייט, אָבער אונטער אירע אומשטענדן ווער זענען מיר ארייַנצורעדן.

ווען עס איז געקומען צו רעדן וועגן איר מאַמע, האָט איר אָנגעכאַפט אַ קינדערשע בענקשאפט, און אין די זעלבע צייַט א אידישן שטאָלצקייט. די מאַמע האָט געלעבט אין מאָסקעווע אין די צייַטן פון צעַר ניקאָליי די צווייטען, א פלאַץ און א צייַט וואָס די פאָרכט צו זייַן אַ איד איז געוועהן גרויס. זי האָט אָבער זיך געשטאַרקט איבער אַלע שטאַרקע און איז געבליבן בייַ די אידישן גלויבונג.

קייַן פאַנאַטישע איז זי אָבער נישט געוועהן און איז דאָרשטיק געוועהן צו לערנען וועלטלעכע שטודיעס. זי איז געקומען צום באַשלוס זיך אייַנצושרייַבן אין דעם מאָסקאָווער אוניווערסיטעט. זי האָט זיך אָנגעהויבן נאָכצופרעגן בּייַ נאָנטע און גיטע פרייַנט איבּער די איינצעלהייטן וואָס פאָדערן זיך צו ווערן אָנגענומען. ווי קען מען צוגלייַכן אַ רוסישן שיקסע צו א שיין אידיש מיידל, געוויס איז זי געוועהן פּאַסיק פאַר אַ העכערן בּילדונג. איין פראָבלעם האָט זי געהאַט, און פון דעם האָבן איר אַלע אויפמערקזאַם געמאַכט. טאָמער וועלן די אַדמיניסטראַציע באַאַמטער פאַרדעכטיגן אַז זי איז א בת ישראל שטייט זי נישט קייַן טשאַנס, און זי ריזיקירט אויך א שטראָף.

די אידישע חכמת נשים איז דאָך נישט קייַן איין-און-צוואָנציקסטער-יאָרהונדערט אויסטראַכט. אויב איז עס נישט פאַר קייַן פוד-סטעמפּס, סעקשאָן-עיט, מעדיקעיד, אָדער וויק, ווירבעלט דאָס אידישן מח אין א טונקעלע מוסקעווע ווינקעל.

נאָך אָנזאַמלען גענוג קוראַזש, שטעלט זי זיך פאַר די פאַרהערער. אַלעס קלאַפּט און איז אין העכסטן אָרדענונג. אָבער אַ דאַנק דעם שלא שינוי את שמָם, פרעגט מען איר אויב איז זי אידיש. זי לייקענט מיט אַ בלעכענער פָּנים. דער פאַרהערער פאַרלאַנגט איבערצייגענדע באווייַז. זי ווערט נישט פאַרלוירען, לייגט שטאַטלעך ארייַן די האַנט אין קעשענע, און ווי פארשעמטעהייט נעמט אַרויס א קאַרטל. ויפן כה וכה אזוי וי זי זוכט צו זעהן אַז כי אין איש, לייגט זי דאָס אַראָפּ פאַר די פאַרהערער אויף די טיש. די פאַרהערער'ס ליפּען שפּאַלטען זיך, און א דינע שמייכל גיסט זיך אויס אויף זייַן געזיכט. עס איז נישט דאָס ערשטע מאָל וואָס ער זעהט אַזאַ קאַרטל.

דאָס איז די קאַרטל וואָס די זונות—ליגאַל אין מאָסקאָווע אין יענע צייַטן—האָבן מיט זיך געמוזט אַרום טראָגן. צופרידענשטעלנדע באווייַז, אַז זי איז קייַן אידיש קינד נישט. זי האָט באַקומען אייַנטריט אין אוניווערסיטעט אין האָט איבער די יאָרן פאַרדינט צוויי תעודות.

פאָרענדיק צירוק קייַן ירושלים טראַכט איך צו זיך, וויאַזוי וואָלט אַ אידענע אין צייַט פון א נויט הייַנט אויפגעוויזן אַז זי איז נישט אידיש? וואָלט אַ הייַנטיקע פאַרהערער, ליינענדיק און זעענדיק אין די פרעסע אַלע חַזיריי אויף די אידן, דאָס אָנגענימען אַלס באַווייַז? וואָלט אַזאַ קאַרטל, אָדער איר גלייַכן, אויפגעוויזען דאָס זעלבע וואָס עס האָט אויפגעוויזען פאַר הונדרעט יאָר צירוק, אָדער זענען די צוויי זאַכען מער נישט קייַן תַּרתּי דסָתרי?




יום שני, פברואר 06, 2006

איינשטיינ'ס טעאָריע און אונזער דרך

מאָז הָיתה יהודה לגוי, איז דאָס אידישע פאָלק אַרום געגאַנגן פאַרצווייפעלט איבער די מעַשים וואָס זיי טיען און איבער די וועגן וואָס זיי פירן זיך. אוודאי איז לא רָאוי זה כרָאוי זה, נישט בייַ יעדן קלאַפּט דאָס האַרץ אויף דעם זעלבן ריטעם אָבער דאָס ליד איז מער ווייניגער די זעלבע. מען פרעגט זיך כסדר אַזוי וי דער כאן הבן שואל "טי איך גוט?" "בין איך גענוג אויסגעהַאלטן?" און איבער אַלעם וווּנדערט מען זיך "איז דער יושב בשמים ישחָק פון מיר צופרידן?"

ווען וואָלטן מיר גענוי געוויסט וואָס עס פאַרלאַנגט זיך פון אונז וואָלטן מיר זיך חאָטש געקענט מעסטן. דער צדיק וואָלט געוועהן אַ הונדטרעט, און דער פָּשוטער בעל-עגלה נישט מער ווי אַ זיבען-און-צוואָנציג, אויב דאָס, אויף דעם ריכטער-מאָס. אַ גרויסען שילד וואָלט געוועהן אַרויס געשטעלט, און די נעמען פון כל באי עולם וואָלטן געוועהן אַָנגעצייכענט אויף די רעכטע זייַט נאָגפאָלגענדיג בייַ שטערנס אָדער קלעביגע שמייכל-פּענימער. אָדער אפשר וואָלט מען גאָר געקענט גיין אָנליין און נאָכקוקען ווי מ'שטייט אויף דער וועלט. פארשטייט זיך אַז דאָ וואָלט נאָר געווירקט דעם אחד המרבה ואחד הממעיט, נישט דער ובלבד שיכוון לבו לשמים; עס וואָלט געאַרבעט מיט מעשיך יקרבוך ומעשיך ירחקוך.

און צוגאַב, וואָלטן די הלכות געווהן קלאָר און דייטליך. מען וואָלט באַקומען די זעלבע פּסק הלכה פון יעדן מורא הוראה. נישט אזוי וי הייַנטיקע אינגעלייט וואָס ניצן אויס די לוּפ-הוֹיל און גייען דיין-שאַפּינג. אַז דער ערשטער האָט געזאָגט אַז ס'טויגט נישט פרעגט מען זיך נאָך בייַ די חברים איבער איין אדרעס פון א מֵקיל. אָדער זענען דאָ די וואָס קלעבן צוזאַם אפאָר פסקים אזוי וי קיוּפּאַנס. איין דיין האָט געזאָגט אַז די ווייַב קען גיין אויף די פּילן פאַר זעקס חדשים, צוויי אַנדערע—גרעסער מחמירים—לאָזן נאָר פאַר דריי חדשים. שטעלט מען צוזאַם, קען מען האָבן פּאָזע פון א גאַנץ יאַרע.

להבדיל—מיט דיקע מסיכים—בייַ די גויאישע געזעצן, קוקט מען ארייַן און דעם געזעצן-בוך און אזוי אַרום ווייסט מען וואָס איז רעכט און וואָס איז שלעכט.

אויב איז פאַרהאַן א פאָלק וואָס האָט פאַרדאַמט אַ מיטל-וועג איז דאָס די אידישע. אויב אַזוי פאַרוואָס קוקט מען בייַ אונז אין דעם ספר הלכה מיט אַ רעלאַטיווען בליק? דער זעלבן אתרוג קען זייַן אַ הדר און א פָּסול אין די זעלבע מינוט; עס ווענדט זיך נאָר אונטער וועלכע דיין'ס אויג דער פֵּרי ליגט. ווען בייַ פארשידענע קרייזן איז שוין אויס שבת איז בייַ אַנדערע נאָך איין אב מלאכה בסקילה. די זעלביגע פלייש אויף וואָס טויזענטער מאַכן א ברכה לפניה ולאחריה, איז בייַ אַנדערע נבילה וטריפה. וואָס בייַ מאַנכע איז חילול שבת איז בייַ אַנדערע עונג שבת.

די געווענדליכן ענטפער אויף דעם אָנטפראַגע איז אַז יעדער נעמט אָהן אַזוי וי מען האָט עם געלערנט. כפַּתיש יפוצץ סֶלַע. נישט אַז דאָס איז א לאָגיש-אויסגעהאַלטענע און ציפרודנשטעלנדע ענטפער, ווייַל סוף כל סוף וואָס איז די אמת? אויב איז דער וועג וואָס איך גיי נאָך נישט די אויסגעהאַלטענע, נאָר דער אַנדערע איז, לעב איך דאָך מייַן גאַנצע לעבן אין אַ שקר. ועוד קשה אויף די וואָס פילן זיך ציפרודן מיט דעם ענטפער, פאַרוואָס דאַן קענען צוויי קרייזן וואָס האַלטן אַנדערש איינער פון די צווייטען זיך נישט טאָלערירן. אויב איז וואָר דער נהַרי נהַרי ופָּשטי פאַרוואָס זענען פיהל מזלזל אין דעם אַנדערענ'ס געפירעכץ, שוין אָפּגעזעהן פון דעם אידיש'ן, חסידיש'ן איש את רעהו חיים בלעו?

די אויבענדערמאנטע דוגמאות זענען דירעקט נישט פון מנהגי ישראל, נאָר דאורייתא'ס און גופי תורה. ווען עס קומט צו מנהגים איז אַזוי וי די שמאָרגעס-באָורד בייַם גביר'ס חתונה. אַ לאַנגע טיש פיהל מיט מדענים, יעדער קלויבט זיך אויס וואָס ער גלייַכט, און וווּנדערט זיך וויאַזוי דער צווייטען קען און מויל נעמען וואָס עס ליגט ביי עם אין טעלער. דאָס איז שוין צו פאַרצווייגט און פאַרנעפלט פאַר מיך אַפילו אָנצופרעגן.

דער "כשם שאין פרצופיהם שוות כך אין דיעותיהם שוות" איז דא נישט גילטיג, ווייל אָטו צו דען זענען די זאַכען אָפען צו אויסטייטשונג? קען מען דען נעמען א מענטשליכע רעלאַטיווע בליק און מיט דעם ערפילען דעם רצון השם? אויב איז כָּשר איז כָּשר און אויב איז פָּסול איז פָּסול, עס העלפט נישט קייַן פאַרקנייטשטע שטערן, א גלעט אין דעם באָרד, אָדער דער גראָבע שבכל הלילות פינגער.

קלער איך מיך אזוי, איינשטיין האט אפּגעוואנדען ניוטאָן און אויפגעוויזען אַז צייַט און פלאַץ זענען נישט אַבסאָלוט, נאָר רעלאַטיוו. ווייניג האָט דער איד—דער חכם מכל אדם ווייניגער שלמה המלך—געוויסט אַז עס זענען פארהאן נאָך דערשייַנונגען וואָס מענטשן פון זייַנע שרשים האַלטן פאַר אַבסלוט וואָס זענען אָבער לאמיתו אפשר רעלאַטיוו.